Zwarte economie leeft weer op

Auteur: 
Jan Henry

De zware economische crisis blies de zwarte economie in vele landen nieuw leven in. Ook in België is dit het geval.  Om de dalende trend van de voorbije jaren terug te vinden, zal de overheid verstandig moeten saneren. Het vergroten van de loonwig door hogere belastingen is daarbij uit den boze.

De cijfers rond zwartwerk doen de rechtschapen burgers nog altijd duizelen. De Belgische zwarte - of schaduweconomie wordt anno 2010 nog altijd geschat op 17,9% van het bbp. De cijfers komen van Friedrich Scheider, professor aan de universiteit van Linz en een autoriteit in het onderzoek naar de omvang en oorzaken van de zwarte economie. België blinkt nog altijd uit in deze georganiseerde belastingontduiking. Binnen de groep van Oesolanden doen alleen Griekenland (25,2%), Portugal (19,7%) en Spanje (19,8%) “beter”. Als dat geen belletje doet rinkelen. Als deze landen zich uit hun schuldenmoeras willen hijsen, kunnen ze meer dan een houvast vinden in een succesvolle strijd tegen de zwarte economie.

In België gaat het om een parallelle economie waarin op jaarbasis ongeveer 60 miljard euro rondgaat. Als we in de plaats van de ontslagnemende regering even mogen dromen en veronderstellen dat deze activiteiten normaal belast worden, dan horen de tekorten op de Belgische begrotingen tot het verleden. De volgende Belgische regeringen zouden meteen ook vrijgesteld kunnen worden van de jarenlange besparingsoefeningen die hun nu te wachten staan.

Maar u kent het liedje over de meeste dromen. De zwarte economie is in de meeste Westerse landen diep geworteld en laat zich dus niet zomaar uitroeien. Sinds het uitbreken van de financiële crisis annex recessie, won de zwarte economie trouwens opnieuw terrein. In België steeg haar omvang van 17,5% van het bbp in 2008 naar 17,9% in 2010 (zie ook de grafiek 1). Onlogisch is dat natuurlijk niet. Heel wat mensen die hun job verliezen en dreigen in te boeten aan levensstandaard, proberen hun inkomen aan te vullen door bij te klussen “in het zwart”. Wellicht durven ook ondernemingen die in een overlevingsstrijd zijn gewikkeld al eens vlugger de officiële paden te verlaten om wegen op te zoeken waar belastingen en reglementen de doorgang niet bemoeilijken. 

Grafiek1: Crisis stopt krimp van de zwarte economie

 OPWARMING

Bron: Friedrich Schneider, The Influence of the economic crisis on the underground economy in Germany and the other OECD-countries in 2010: a (further) increase, January 2010

Maar hoe valt die zwarte economie te meten? Want per definitie bestaan er geen officiële cijfers van de activiteiten die burgers en ondernemers buiten het oog van de fiscus presteren. Onderzoekers zoals Schneider gebruiken daarvoor 2 methodes. Een eerste techniek om de omvang van de schaduweconomie te meten, is te kijken naar de hoeveelheid cash geld die in een economie omgaat. Zwarte activiteiten worden doorgaans cash betaald, want die betaling laat geen papieren spoor na. Door het verschil te meten tussen de hoeveelheid cash geld die daadwerkelijk in de economie circuleert en de hoeveelheid cash die maar nodig zou zijn om de officiële activiteiten mogelijk te maken, kan de omvang van de zwarte economie geschat worden. Een tweede schatting gebeurt op basis van een aantal indicatoren waarvan geweten is dat ze zwarte activiteiten aanmoedigen.

Het zal u niet verbazen dat een hoge belastingdruk een krachtige motivatie is om de fiscus in het ootje te nemen. Ongeveer de helft van de groei van de zwarte economie kan verklaard worden door een hogere belastingdruk, onder de vorm van hogere personenbelastingen en hogere sociale bijdragen. Hoe groter daarbij het verschil tussen de totale loonkost en het nettoloon, hoe groter de prikkel om aan deze loonwig te ontsnappen en het officiële arbeidscircuit te verlaten. België is nog altijd een wereldkampioen in deze discipline, zo tonen nieuwe Oeso-cijfers aan (zie ook grafiek 2). Een gezin met 2 inkomens en 2 kinderen ziet bijna de helft van de loonkosten voor de werkgever niet op de bankrekening verschijnen. Een alleenstaande die goed zijn boterham verdient, moet zelfs meer dan 60% afdragen van wat de werkgever bereid is te betalen voor zijn diensten.

Grafiek2: De loonwig in België blijft zwart werk aanmoedigen

FISCAAL

Een loonwig van 36,3% betekent dat de som van de inkomstenbelastingen en de sociale bedragen 36,3 % van de totale loonkost opslorpen.

Bron: Oeso

Sinds 2000 is deze loonwig wel gedaald in België, en niet toevallig kromp ook de zwarte economie in dezelfde periode. De crisis zorgde nu voor een conjuncturele opleving van de zwarte economie, maar de verdere structurele ontwikkeling zal afhangen van hoe de volgende regeringen de sanering van de overheidsfinanciën zullen aanpakken. Kiezen ze voor hogere belastingen om de putten te vullen, dan is het risico groot dat ze in eigen voet schieten. Want hogere lasten voeden de zwarte economie, waardoor de resterende officiële economie nog meer moet worden uitgeperst worden. Verstandig saneren (lees: besparen en het efficiënter maken van de overheid) is daarom het betere antigif tegen de zwarte economie en ontsporende staatsfinanciën.