Zorgt schaliegas voor een revolutie in energieland?

Auteur: 
Stijn Decock

Goed twee jaar geleden bereikte een vat ruwe olie de recordprijs van 150 dollar. De scherpe prijsstijging werd in eerste instantie veroorzaakt door de snel stijgende energiebehoeften, waaraan het aanbod nauwelijks kon voldoen. De forse speculatie op de financiële markten speelde eveneens een belangrijke rol. De prijzen voor de twee andere fossiele brandstoffen, gas en steenkool, kenden een gelijkaardige evolutie. Deze situatie leek de voorbode van ernstige problemen in de wereldwijde energiebevoorrading. Na de mondiale economische crisis en de daaraan gekoppelde, dalende vraag in het Westen, zijn de prijzen echter terug genormaliseerd. Daarnaast dook er recent ook een belangrijk nieuw element op in het debat rond energiebevoorrading: het zogenaamde “ shale gas” of schaliegas. Vooral de VS zou over gigantische voorraden beschikken. Evolueert het energiediscours van een discours van schaarste naar een van overvloed? Of is schaliegas een doekje voor het bloeden?

Geologen wisten al veel langer van het bestaan van gas in schalie- en leisteenlagen diep onder de grond. Dit gas viel echter niet rendabel te winnen en werd daarom als veel te duur beschouwd. Een hogere gasprijs en nieuwe, goedkopere boortechnieken brachten hier verandering in en maakten de schaliegasvelden opeens rendabel. Vooral de VS beschikt over grote voorraden. Men schat dat er 40% meer gas in de ondergrond van de VS zit dan aanvankelijk werd aangenomen. Schaliegas zou goed zijn voor 17.500 miljard kubieke meter gas, waardoor de VS nu over 60.000 miljard kubieke meter gas beschikt. Dat is 90 keer de jaarconsumptie van de VS.
De VS is hierdoor in sneltempo aan het evolueren van een netto gasimporteur naar een gasexporteur. Dit vertaalde zich de voorbije maanden al in een groeiend prijsverschil tussen gas en olie in (zie grafiek). LNG-installaties (installaties om gas vloeibaar te maken en via gespecialiseerde schepen te transporteren) die initieel door de Amerikanen werden gebouwd om Russisch gas uit Siberië in te voeren, zullen nu in de omgekeerde richting worden gebruikt. Amerikaans gas zal worden getransporteerd naar regio's met een tekort, zoals Europa en Azië.

20101021_figuur1


Niet alleen de VS heeft grote hoeveelheden schaliegas in zijn ondergrond. In een aantal rotsrijke bodems in Europa zitten ook grote voorraden. Dit is bijvoorbeeld het geval in Polen, dat zich nu al het nieuwe Noorwegen waant met vermoedelijk 3.000 miljard kubieke meter gas in de ondergrond. Polen verbruikt jaarlijks 14 miljard kubieke meter gas. 70% daarvan komt uit Rusland, waarmee het op zijn zachtst gezegd een problematische verhouding heeft. Ook in Duitsland en Oostenrijk bevindt zich schaliegas. Een echte, operationele exploitatie van schaliegas is er op dit moment nog niet in Europa en het blijft onduidelijk hoeveel van dat gas effectief kan worden gewonnen en ingezet.

Geopolitieke gevolgen

De exploratie van schaliegas kan enkele interessante geopolitieke gevolgen hebben. Vooreerst zou dit de positie van de VS als exporteur van grondstoffen moeten verbeteren, zeker indien dit land beslist om efficiënter met energie om te gaan. Momenteel is de VS ruwweg twee keer minder energie-efficiënt als Europa. Het zou meer gas kunnen gebruiken om wagens aan te drijven, ter vervanging van de nu in zwang zijnde en zwaar gesubsidieerde biobrandstoffen. Die zorgen er voor dat heel wat landbouwgewassen in een benzinetank verdwijnen en niet in de hongerige magen van een snel groeiende wereldbevolking. Ten tweede zou het nieuwe gas voor de VS een mogelijkheid zijn om op een makkelijke manier zijn CO2 uitstoot te verminderen, waardoor het samen met Europa het leiderschap kan claimen inzake het terugdringen van broeikasgassen.  55% van de stroom in de VS wordt nu opgewekt via het zwaar vervuilende steenkool. Technisch gezien is een overschakeling naar het veel milieuvriendelijker aardgas gemakkelijk te maken. Alleen ligt de machtige steenkoollobby op dit moment dwars in Washington, net zoals de landbouwlobby het terugdringen van het biobrandstoffenprogramma tegenhoudt.
Ook voor Europa, dat geconfronteerd wordt met een dalende gasproductie in het VK, is schaliegas een zegen. Los van de vraag of Europa zelf schaliegas gaat ontginnen, zou het betekenen dat het minder afhankelijk is van gas uit Rusland, een land dat in het recente verleden niet zo'n betrouwbare partner bleek te zijn. Rusland zou zich hierdoor in een klantvriendelijker houding gemanoeuvreerd zien, zeker nu het een van grootste gasvelden ter wereld, het Shtokman veld in Noord-Rusland, wil ontginnen. Poetins opvolger Medvedev lijkt alvast een meer gematigde toon aan te slaan dan zijn voorganger. Schaliegas zou er dus voor kunnen zorgen dat Europa in een comfortabeler positie terechtkomt tegenover zijn gasleveranciers. België, dat in Zeebrugge over één van de grootste LNG-terminals van Europa beschikt, zou op zijn beurt een sleutelrol kunnen gaan spelen in het ontvangen en distribueren van Amerikaans gas. 

Impact op de lange termijn

Maar wat kan het het schaliegasverhaal de komende decennia betekenen voor het wereldwijde energie- en klimaatprobleem? Er hangen namelijk nog veel vraagtekens rond het potentieel van deze gassoort. Sommigen wijzen op de snelle afnamegraad van die gaslagen: er moeten continu nieuwe boorputten worden aangelegd omdat het productieritme zeer snel afneemt. Ook over de kwaliteit van het gas wordt gediscussieerd. Een ander heikel punt is het milieuaspect. Marcellus Field, één van de grootste natuurlijke gasvelden ter wereld, bevindt zich onder de dichtbevolkte staten Pennsylvania en New York. Men vreest dat het gas bij het boren de grondwaterlagen zou contamineren. Er zouden lokaal al enkele gevallen gemeld zijn. De Macondo-ramp in de Golf van Mexico indachtig, is het niet evident dat de benodigde vergunningen worden verstrekt om het gas aan te boren.

20101021_figuur2

Dit alles maakt dat schaliegas niet voor een complete ommekeer in het energiedebat zorgt. Gas is slechts goed voor 23% van de consumptie van fossiele brandstoffen. Voor olie en steenkool blijft het aantal nieuw ontdekte velden vrij beperkt. We gaan dus niet opeens van nakende schaarste naar grote overvloed. Wellicht is er voldoende schaliegas (samen met nieuwe conventionele gasprojecten) om de mondiale vraagtoename naar energie de komende 10 à 20 jaar op te vangen, maar dan zal die vraag zeker niet al te fel mogen stijgen.

De hoger dan verwachte gasvoorraden nemen dus wat druk van de ketel en zorgen er voor dat we een aantal jaren tijd winnen. Deze tijd kunnen we best gebruiken om zuiniger technologieën te ontwikkelen en te implementeren. Voor de sector van de hernieuwbare energie betekent het een uitdaging om in de nabije toekomst technologieën te ontwikkelen die even kostenefficiënt zijn als de milieuvriendelijkere fossiele energievormen, met name gas. Indien men hier niet in slaagt, zal de sector turbulente tijden tegemoet gaan. Massale subsidiëring zal namelijk steeds meer onder druk komen te staan (Cf. begrotingstekorten). Die waarschuwing geldt in het bijzonder voor de sector van de zonne-energie. Toch is uitstel van executie geen afstel, zoals het spreekwoord zegt. Vroeg of laat zal de wereldbevolking worden geconfronteerd met een terugvallend aanbod aan fossiele brandstoffen. Landen die op dat moment niet te afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen en/of hernieuwbare energie produceren, zullen dan de vruchten kunnen plukken van hun beleid.