We moeten niet doemdenken, maar toekomstdenken

Auteur: 
De Tijd

Opiniebijdrage van Jochanan Eynikel (De Tijd, 7 juni 2016)

Frederik Anseel kant zich tegen het doemdenken in de publieke opinie (’De verdoemde generatie’, De Tijd, 4 juni). Hij heeft gelijk, eenzijdige toekomstvoorspellingen zijn onzin. Toekomstdenken echter niet.

Onheil vermijden

Wat hebben de volgende zaken met elkaar gemeen? Een uur vroeger opstaan om de files te vermijden, een ordedienst die een grote rampoefening houdt, een overheid die besparingen doorvoert om de pensioenen te kunnen blijven betalen. Telkens gaat het om acties die anticiperen op de toekomst. Het zijn situaties waarin we anticiperen op het vermijden van een negatief scenario: tijd verliezen in de file, niet weten wat te doen bij een grote ramp of een wereld waarin gepensioneerden geen inkomen meer hebben.

Gelukkig kunnen we onheil vaak vermijden of verzachten door ons gedrag aan te passen. Zoals vroeger opstaan of besparingen doorvoeren. Of is vooruitdenken over een wereld zonder pensioenen louter doemdenken?

Black Swans

Gedragspsycholoog Frederik Anseel argumenteert dat onheilsprofeten achteraf bekeken zelden gelijk hebben omdat de toekomst bepaald wordt door onverwachte gebeurtenissen die we niet kunnen voorzien, de zogenaamde black swans. Volgens Anseel moeten we meer vertrouwen hebben in de vooruitgang.

Ik ben het eens dat eenzijdige toekomstvoorspellingen — of ze nu positief of negatief zijn — onzin zijn. Maar stellen dat de toekomst bepaald wordt door onvoorziene omstandigheden, is te kort door de bocht.

Ten eerste zijn black swans, of de onbekende onbekenden zoals Donald Rumsfeld ze ooit noemde, zeldzaam. Feiten die onvoorzien in één klap de loop van de geschiedenis veranderen, gebeuren niet elk dag. Als morgen iemand een medicijn tegen kanker vindt, zal dat een gamechanger zijn, maar rokers kunnen er vandaag beter niet te veel op vertrouwen.

Ten tweede wordt de toekomst minstens evenveel bepaald door zaken die we wel kennen. Vergrijzing, bevolkingsgroei, klimaatopwarming, de rekenkracht van computers... Dat alles zal nagenoeg zeker toenemen. Inderdaad, nooit 100 procent zeker. Een komeetinslag kan veel tenietdoen. Maar welke overheid zou u verkiezen? Een die uitgaat van de mogelijkheid van een allesvernietigende komeetinslag of een die zich voorbereidt op de meer dan waarschijnlijke toenemende vraag naar zorg door de vergrijzing?

Vooruitdenken

Ik ben er gerust in dat Anseel niet bedoelt dat we passief de toekomst moeten afwachten. Dat impliceert dat we af moeten van het idee dat vooruitdenken over een mogelijk minder aantrekkelijke toekomst gelijkstaat aan doemdenken. Doemdenken is ervan uitgaan dat de toekomst enkel achteruitgang zal kennen en onvermijdbaar is. Daar komen we niet ver mee. Toekomstdenken is het vooruitdenken op evoluties die we al zien met de bedoeling de toekomst beter te maken.

De toekomst is maakbaarder dan we denken. Maar we moeten durven te kijken naar de uitdagingen en kansen die voor ons liggen. Visionair leiderschap kunnen we, in tijden van disruptie en stakingen uit angst voor de toekomst, zeker gebruiken. Deze generatie hoeft niet gedoemd te zijn. Alleen zal dat afhangen van méér vooruitdenken, niet minder.

Copyright © 2016 Mediafin. Alle rechten voorbehouden