Vrij verkeer van kapitaal onder druk

Auteur: 
Jan Henry

Is de instroom van buitenlands kapitaal een zegen voor een land, dan laat de uitstroom van datzelfde kapitaal vaak een spoor van vernieling na. De wereld krijgt maar geen vat op deze kapitaalstromen en steeds meer stemmen gaan op dat de kool het sop niet meer waard is.

Het nieuws ging vrij geruisloos voorbij, maar Brazilië voerde eind vorig jaar een vorm van kapitaalcontrole in, door de buitenlandse aankoop van Braziliaanse aandelen en obligaties (voorlopig licht) te belasten. Een aantal Aziatische landen waaronder Taiwan denkt daar ook over na en ook Vladimir Putin, de Russische sterke man, liet begin dit jaar tussen neus en lippen verstaan dit idee genegen te zijn. Brazilië en Rusland genieten op dit moment opnieuw van een aanzwellende instroom van buitenlands kapitaal. Dat is op zich geen reden om te mopperen, want dat verse geld jaagt de lokale economie vooruit. Wie wil er nu geen buitenlandse investeerders ontvangen? Maar het kapitaal dat nu in Brazilië, Rusland en andere ontluikende markten binnenstroomt, is behoorlijk speculatief van aard. Het gaat veelal om hot money, dat wil profiteren van de waan van de dag, maar net zo snel met de noorderzon kan vertrekken bij de eerste signalen van economische of financiële tegenslag.  

Lange termijn investeringen en een duurzame economische ontwikkeling financier je best niet met geld dat maar op korte termijn vastligt en dus ook snel het hazenpad kan kiezen. Vraag dat maar aan heel wat Zuidoost Aziatische landen die eind de jaren ’90 door een heel bittere crisis moesten toen heel wat speculatief kapitaal er weg vluchtte. Dat buitenlands kapitaal was via het banksysteem in de lokale economie geïnvesteerd, maar die banktegoeden waren door de buitenlandse geldschieters heel snel opvraagbaar. Vorig jaar werd voor een soortgelijke meltdown gevreesd in Oost- en Centraal Europa, maar zover kwam het niet omdat heel wat van het buitenlandse kapitaal de vorm heeft aangenomen van directe buitenlandse investeringen – fabrieken dus. Dat kapitaal ligt voor langere termijn vast en kan dus niet zomaar gaan lopen.

Maar de Brazilianen en Russen hoeden zich dus voor dat speculatieve kapitaal. En er tolt wat rond. Het goedkope geldbeleid van de centrale banken in de industrielanden inspireert beleggers om hun fortuin in de groeilanden te zoeken, waar de economische dynamiek jong en veerkrachtig is. Verhalen over de carrytrades in dollar zijn niet uit de lucht gegrepen. Handige geldhandelaren lenen daarbij goedkoop in dollar, en herbeleggen in Brazilië, Rusland, China en andere groeilanden. Best mogelijk dat de Amerikaanse centrale bank een nieuwe zeepbel helpt blazen, deze keer niet in eigen land (na de dotcom- en de vastgoedzeepbel), maar wel in de groeilanden. Ook deze kruik zal te water gaan tot ze barst.

Kapitaalstromen, en vooral de bijhorende mismatch tussen financiering op korte termijn en investeringen op lange termijn, liggen ook aan de basis van de Grote Crisis van 2008-2009 in de industrielanden. Veel buitenlands spaargeld (uit China, andere groeilanden en olieproducerende landen) werd kortlopend belegd in het Amerikaanse banksysteem en door deze banken langlopend herbelegd in de Amerikaanse vastgoedmarkt. Europese banken deden hier trouwens volop aan mee. Toen echter de Amerikaanse vastgoedmarkt afkoelde, koos dit buitenlandse spaargeld het hazenpad (het vluchtte weliswaar niet weg uit de VS, maar zocht wel een onderkomen in Amerikaans schatkistpapier) en stortte het Westerse banksysteem in elkaar. De groeilanden hebben dus de industrielanden voor een stuk dezelfde poets gebakken als de industrielanden hen tijdens de Aziatische crisis.

Financiële crises zijn van alle tijden, maar de laatste 30 jaar hebben ze de neiging heviger te zijn én ook sneller over te slaan naar andere landen. Niet toevallig kon kapitaal de jongste decennia steeds vrijer stromen, waardoor landen gemakkelijker tekorten op de lopende rekening konden opstapelen. Die tekorten konden namelijk gemakkelijker gefinancierd worden (zie ook de grafiek).

 

Figuur 4: World capital flows, 1996-2008

kapitaalsdruk

Bron: IMF

Als de financiering van tekorten en investeringen echter vooral met geld op korte termijn gebeurde, dan was het aftellen naar een financiële crisis eigenlijk al begonnen. Het was gewoon wachten op een vertrouwensbreuk, zoals gebeurde in Latijns-Amerika in de jaren ’90, Mexico in ‘94, Azië in’97, of Rusland en Brazilië in ‘98. Na een periode van tijdelijke rust was nu het rijke Westen aan de beurt. Brazilië en Rusland willen duidelijk niet opnieuw de volgende zijn op deze hitlist. Er zal een nieuw internationaal raamwerk moeten komen dat de kapitaalstromen beter kan beheren (als dat al mogelijk is), of de vrijheid van het kapitaalverkeer komt ter discussie.