Nooit meer een financiële crisis?

Auteur: 
Jan Henry

De geschiedenis leert ons dat het onmogelijk is om aan economische crises te ontsnappen. Maar zowel de kans op zo’n crisis als de ernst ervan kunnen gevoelig verkleind worden. Slimme regels op het niveau van individuele banken en op systeemniveau kunnen hier een belangrijke bijdrage leveren.

Het is misschien ongepast om al over de volgende crisis te spreken op een moment dat de huidige crisis nog lang niet vertikaal geklasseerd mag worden. “Een schok van gelijk welke omvang is voldoende om een herhaling uit te lokken van de zware inzinking die we meemaakten tussen eind 2008 en begin 2009”, luidt de jongste analyse van de Bank voor Internationale Betalingen (BIS) uit Basel. Deze koepel van centrale banken is in haar analyses rauwer en eerlijker dan de centrale banken zelf. De BIS durft met Zwitserse precisie de vinger op de wonde te leggen. Op die manier zet de bank natuurlijk ook de politici verder onder druk om hun huiswerk te maken, want de centrale bankiers zijn het grondig beu dat ze telkens moeten opdraaien voor alle herstelwerken. Als de politici te lang en te veel rekenen op het monetaire pepmiddel, dan dreigt de geloofwaardigheid van de centrale banken en de monetaire stabiliteit in het gedrang te komen.

Twijfels over de staatsfinanciën van een aantal landen hebben de veerkracht van het economische herstel en de stevigheid van het financieel systeem al tot het uiterste getest. De kapitaalvoorraad van de banken is aangevuld, maar is ruim onvoldoende om nu al een schuldherschikking van bijvoorbeeld Griekenland ongeschonden door te komen. De bezorgdheid neemt toe. De jongste maanden ging ongeveer een derde van het vertrouwen verloren dat na de val van Lehman Brothers heel moeizaam herwonnen was (zie grafiek). Een geloofwaardige sanering van de Westerse begrotingen is dus echt wel aangewezen. Zonder uitzicht op duurzamere overheidsrekeningen is er geen uitzicht op een normaal werkend banksysteem en is er weinig hoop op een duurzaam herstel.

Grafiek: Angst neemt opnieuw toe in banksysteem, ondanks kapitaalinjecties

indicatoren

Bron: BIS.

Intussen wordt er voor en achter de schermen naarstig gewerkt om het financieel systeem beter tegen zichzelf te beschermen. Het vechten van de laatste oorlog is geen garantie om de volgende te winnen, maar met wat gezond verstand en een portie slimme regels kunnen brandgangen gebouwd worden die de volgende wereldbrand helpen beperken tot een regionaal conflict. Met slimme regels alleen komen we er niet, maar deze regels kunnen al een wereld van verschil maken.

Verminder het individuele risico

De meest voor de hand liggende maatregel om de kans te verminderen dat een individuele bank over kop gaat, is om het kapitaal van de banken op te hogen. Een sterkere kreukelzone moet helpen om verliezen op te vangen, zonder dat de bank meteen perte totale is. Er wordt nog onderhandeld over de modaliteiten van Basel III, maar aan hogere kapitaalbuffers ontsnappen de banken niet.

De banken waarschuwen nochtans dat deze hogere kapitaaleisen de kredietverlening aan bedrijven en gezinnen zal beknotten. Dat zou 1 procentpunt van de economische groei kunnen afromen. Het pleidooi van de banken is natuurlijk niet zonder eigenbelang. Hogere kapitaalbuffers impliceren een langere winstgevendheid, wat niet prettig is voor de aandeelhouders en managers van die banken. Maar de toezichthouders zien het zo een vaart niet lopen en argumenteren dat de impact op de groei beperkt zal blijven, zeker als de banken tijd krijgen om zich aan te passen aan het nieuwe kapitaalregime.

Daarnaast krijgen de banken nog een ander, strakker keurslijf aangemeten op het vlak van hun liquiditeitsbeheer. Op stressmomenten is namelijk gebleken dat een goede liquiditeit even belangrijk is als een stevige kapitaalbuffer. Tijdens de hoogdagen van de kredietzeepbel konden banken hun liquiditeitsbeheer op de achterkant van een bierviltje organiseren (en sommigen deden dat min of meer ook zo), omdat banken zich altijd en overal vlot konden financieren bij hun collega’s. Vandaag staat die markt nog altijd bol van de stress en daarom moet de Europese Centrale Bank nog steeds heel wat gaten opvullen in de financiering van de Europese banken. Maar op termijn zullen de banken via nieuwe liquiditeitseisen verplicht worden om zich op duurzame manier te financieren.

Verminder het systeemrisico

De marktdiscipline, die van cruciaal belang is om excessief risicogedrag in te perken, heeft schromelijk gefaald de voorbije jaren. Om die discipline te herstellen is het essentieel dat een individuele bank failliet kan en mag gaan zonder het hele financiële systeem in zijn val mee te sleuren. Dat betekent de eliminatie van instellingen die “too big to fail” zijn, terwijl de crisis paradoxaal genoeg net meer van deze mastodonten heeft gebaard.

De BIS wil daar een mouw aanpassen door financiële instellingen een heffing te laten betalen in functie van hun bijdrage aan het systemische risico. De vervuiler betaalt dus, net zoals in het milieubeleid. In de praktijk zou dat kunnen betekenen dat een bank meer kapitaal moet aanhouden naarmate haar balanstotaal of genomen risico’s stijgen. De BIS wil ook dat alle financiers van een instelling verantwoordelijk worden voor de kosten van een eventuele faling. “Potje breken, potje betalen”, is nog zo een principe dat de banken moet inspireren om niet al te gek te doen.

Daarnaast is er natuurlijk ook een hoofdrol weggelegd voor een beter toezicht op de financiële sector, zodat veel beter in kaart kan gebracht worden waar de risico’s gevaarlijk hoog opgestapeld worden en zodat tijdig het alarm kan klinken om de stekker uit pruttelende kredietzeepbellen te trekken.

Banken zullen in een gezonde speurtocht naar hogere winsten altijd de grenzen van de regels aftasten. Ze zullen nieuwe wegen zoeken om aan het keurslijf te ontsnappen. Dat is de aard van het beestje en die aard is eigen aan een gezonde markteconomie. Het is aan een slimme regelgeving om de excessen en het vrijbuitergedrag in te dammen. Als we de volgende 20 jaar een behoorlijke groei zonder al te grote crises mogen meemaken, zullen ze in hun opzet geslaagd zijn.