Democratie moet je verdienen

Auteur: 
De Tijd

Opiniebijdrage van Geert Janssens (De Tijd, 6 juli 2016)

Te vaak trekken ‘Europa’ en nationale regeringen de paraplu van de onvermijdelijkheid open. Meer Europa geldt als de enige weg vooruit. Maar waarom en over welk Europa het gaat, krijgen we niet te horen. Zeker nu de welvaart niet meer automatisch toeneemt voor iedereen, zijn dat terechte vragen.

Volgens analisten beginnen de dominostenen te vallen in de Britse vastgoedmarkt. De verzekeraars Aviva, Standard Life en M&G kondigden gisteren aan dat er tijdelijk niet meer kan worden gehandeld in hun vastgoedfondsen. Het roept nare herinneringen op aan de financiële crisis. Dat alles gebeurt de dag nadat Nigel Farage van UKIP doodleuk aankondigde dat zijn werk erop zit. Een land in chaos storten kan iedereen, verantwoordelijkheid nemen daarentegen...

Crisis van de democratie

Farages opportunisme is tekenend voor de crisis van onze democratische instellingen. Maar hoe is het zover kunnen komen? De neiging bestaat om het falen te zoeken bij de symptomen. Trump in de VS, Le Pen in Frankrijk, Höfer in Oostenrijk, Orban in Hongarije. Brexit belandt op dat lijstje omdat niemand er baat bij heeft, maar wel een meerderheid voor heeft gestemd. Hoe krijgen zulke waanideeën voet aan de grond in een wereld met een overvloed aan informatie?

Er moet wat schorten aan de kwaliteit van die informatie. Blijkbaar leven we in een samenleving waarin alles moet kunnen worden gezegd en geschreven. Echter, een grote bron van ongenoegen is zeker ook dat de welvaart niet meer automatisch voor iedereen toeneemt. Heel veel Europeanen en Amerikanen hebben sinds de financiële crisis moeten inleveren. Het kan hen niets schelen dat de welstand nog steeds aanzienlijk hoger ligt dan pakweg 50 jaar geleden.

Onze vrijheid en blijheid hebben het hedonisme, de drang naar onmiddellijke genotsbevrediging, verheven tot het hoogste goed. Omdat democratie niet langer gelijkstaat aan nog meer economische groei, komt het systeem in de verdrukking. Bovendien is in de context van de EU gebleken dat ook meer Europa niet langer garant staat voor meer welvaart.

Verbale inquisitie

Dat alles wreekt zich in een tijd waarin kiezers mondiger worden en sociale media zich lenen tot een vorm van volksdemocratie die alsmaar vaker uitmondt in een verbale inquisitie. Sommige beleidslui — zoals de Britse premier David Cameron onlangs — hopen met referenda het democratisch deficit op te vullen.

Die symptoombestrijding draait averechts uit. Een steeds groter deel van de burgers stoort zich aan het mainstream geworden politiek correct denken. Naar hun gevoelen zijn de media er niet meer om de politiek te controleren, wel om samen met de politiek de samenleving te controleren op politieke correctheid. Aan politiek doen wordt zo herleid tot een sport waarbij men zich dient te voegen naar een lijst maatschappelijke plichtplegingen als bewijs van democratische en culturele legitimiteit. Daarmee ondermijnt de democratie haar eigen principes.

Dat geldt des te meer in de supranationale context van de Europese Unie. Daar wordt burgers gevraagd zich zonder enige inspraak terug te vinden in een uitbreiding van de Unie, het openstellen van grenzen, het invoeren van een eenheidsmunt, het redden van buitenlandse banken, het instemmen met allerlei regels.

Geloofsbelijdenis

Dat alles gebeurde uiteraard in het teken van het algemeen belang en ter verdediging van de democratie. De tijd dat de mensen die geloofsbelijdenis kritiekloos slikten, is voorbij. De problemen met de globalisering, de financiële crisis, het ellenlange gepalaver over de Griekse schulden die toch nooit worden terugbetaald en het uitblijven van een Europese aanpak voor de vluchtelingen hebben dat geloof onderuitgehaald.

Dat er geen alternatief zou zijn voor de gangbare manier van werken, is evenmin een afdoende uitleg. Het versterkt alleen maar het gevoel dat veel beslissingen ons worden opgedrongen en alles boven ons hoofd wordt beslist. Waarom de politiek vertrouwen als die zelf de speelbal is van supranationale en mondiale machten of van afspraken die de eigen verkozenen slaafs moeten volgen?

Paraplu

Europese beleidsfora en nationale regeringen hebben de voorbije jaren te vaak de paraplu van de onvermijdelijkheid opengetrokken. Meer Europa wordt voorgesteld als de enige weg vooruit, maar men zegt er onvoldoende bij waarom en preciseert niet welk Europa.

Zonder zingeving riskeren burgers zich nog meer terug te plooien op zichzelf, ook als hun dat welvaart kost, zoals met de Britten is gebleken. Dat de emotie het haalt van de rationaliteit kan je betreuren. Je kan dat terecht aanklagen, maar dat volstaat niet. Burgers hebben recht op duidelijke antwoorden. Ook op vragen die misschien niet altijd correct klinken in de oren van een elite die zich al te gemakkelijk verschuilt achter zogenaamd hogere democratische waarden. Meer nog dan ze te verkondigen, moet je waarden ‘voorleven’.

Copyright © 2016 Mediafin. Alle rechten voorbehouden