Banken en winstmarges op leningen: de evolutie sinds 2003

De rente op vrijwel alle leningen is in dalende lijn. Nochtans wordt er veel geschreven en gediscussieerd over de winstmarges van financiële instellingen. Banken zouden de historisch lage rentevoeten van de Europese Centrale Bank en van spaarboekjes niet volledig doorrekenen, luidt de veelgehoorde klacht. VKW Metena gaat na of dit wel degelijk klopt vanuit een historisch perspectief.

De Nationale Bank van België houdt vanaf 2003 gedetailleerde informatie bij omtrent de door de Belgische banken aangerekende rentetarieven. Op basis van deze informatie kan een inschatting gemaakt worden van de winstmarges (rentemarges) binnen onze banksector. Figuur 1 geeft bijvoorbeeld het verschil weer tussen de rente aangerekend aan ondernemingen (meer bepaald het rekening-courantkrediet) aan de ene kant en de rente op de marginale beleningsfaciliteit van de ECB aan de andere kant. De rente van de ECB geeft weer aan welke kost banken zich kunnen financieren bij de ECB, en aldus hoe duur krediet is voor de banksector.

Figuur 1

figuur 1

Bron: NBB, eigen berekeningen

Het verschil tussen beide interestvoeten vormt een eerste indicatie voor de rentemarges van financiële instellingen. Terwijl deze marges tussen 2003 en 2008 tussen de 0.8 procentpunt schommelden, namen ze scherp toe in 2009. Het vergelijken van andere rentetarieven levert een gelijkaardig plaatje op. In figuur twee wordt het verschil berekend tussen de rente op consumptiekrediet aan particulieren op korte termijn enerzijds en de euriborrente anderzijds. De euriborrente is de rente die Europese financiële instellingen elkaar onderling aanrekenen en vormt aldus een alternatieve maatstaf voor de financieringskost van banken. Opnieuw wordt de dalende kostprijs van financiering voor de bankwereld inderdaad niet ten volle doorgerekend aan de consument, waardoor de winstmarges de hoogte inschieten.

Figuur 2

figuur 2

Bron: NBB, eigen berekeningen

Een andere veel gehoorde en gerelateerde klacht is dat de rente op spaarboekjes,erg laag is, terwijl er een stevige rente kan opgestreken worden op de geld- en kapitaalmarkt (door obligaties, kasbons of schatkistcertificaten op te kopen). Figuur 3 bevestigt dit beeld. Door ontvangen deposito's te beleggen kan momenteel meer winst gemaakt worden dan in de voorbije jaren. De historisch lage interestvoet op deposito's legt de financiële instellingen met andere woorden geen windeieren.

Figuur 3

figuur 3

Bron: NBB, eigen berekeningen

Een belangrijke kanttekening bij deze figuren is dat het telkens om gemiddelden gaat. Afhankelijk van het ingeschatte risico van het dossier in kwestie, uitgedrukt in een rating, betaalt het ene bedrijf een hogere rente dan het andere. Deze spreiding gaat verloren in de beschikbare data.

Redenen voor toegenomen rentemarges

Samengevat is het verschil tussen de kostprijs van financiering, en de rente aangerekend aan de consument, wel degelijk fors toegenomen. Banken maken momenteel meer winst aan leningen dan in de voorbije jaren. We reiken een viertal mogelijke verklaringen voor deze evolutie aan.

Allereerst heeft de crisis zware wonden geslagen in de financiële sector, waardoor een periode van hoge winstmarges zeer welkom is en mogelijk zelfs noodzakelijk voor de gezondheid van onze banksector. Voor de meeste banken is dit geen opportuun ogenblik om een prijzenslag te ontketenen en worden de lagere financieringskosten niet ten volle doorgerekend.

Secundo en hiermee gepaard, is het plausibel dat veiligheid en naambekendheid tegenwoordig hoger scoren bij consumenten dan een goede rente op een spaarboekje. Het debacle van het IJslandse Kaupting heeft mogelijk zijn sporen nagelaten, waardoor het moeilijker kan zijn voor kleinere, nieuwere spelers om marktaandeel te winnen door een agressief rentebeleid.

Ten derde houden kredietverstrekkers rekening met een toename van het aantal wanbetalingen, welke gecompenseerd worden door hogere marges. Ondanks het voorzichtige herstel, staat het in de sterren geschreven dat het aantal faillissementen, en dus het aantal ondernemingen dat zijn schulden niet langer kan terugbetalen, op een hoog niveau zal blijven de komende maanden. Dit verklaart ook meteen waarom banken strikte voorwaarden blijven eisen bij het toekennen van leningen.

Tot slot haalden grootbanken tot voor kort grote winstmarges op ingewikkelde afgeleide producten als 'credit default swaps' en 'colleteralized debt obligations', terwijl de marges op traditionele bankactiviteiten afkalfden. Nu het lucratieve tijdperk van dergelijke financiële producten alvast voorlopig ten einde is, nemen de marges op de traditionele activiteiten weer toe.

Back to normal?

Kortom, Belgische kredietinstellingen hebben hun winstmarges gevoelig opgetrokken. Er kan evenwel een argument gemaakt worden dat de lage winstmarges van de voorbije jaren onhoudbaar waren. Opvallend in dit verband is dat in de periode 2004-2008 de depositorente op spaarboekjes ongeveer even hoog stond als de rente op kasbons op korte termijn (figuur 3). In 2008 werd er zelfs verlies gemaakt door onmiddellijk opvraagbare deposito's te beleggen in staatsobligaties van 5 jaar (figuur 4). Eén van dé redenen waarom Belgische grootbanken zo gretig belegden in Amerikaanse rommelhypotheken was dat andere activiteiten relatief weinig opbrachten.

Figuur 4

figuur 4

Bron: NBB, eigen berekeningen

Zoals uit de figuren 2, 3 en 4 blijkt, zijn de huidige marges grotendeels vergelijkbaar met deze van 2003 toen de Belgische economie zich eveneens herstelde van een economische crisis. De huidige gang van zaken kan aldus, vanuit bankiersstandpunt, enigszins uitgelegd worden als een terugkeer naar normale tijden. Naast de kostprijs van kredieten, is evenwel de beschikbaarheid zeer essentieel. Te veel bedrijfsleiders, vooral van KMO's, klagen over de eindeloze reeks voorwaarden, borgstellingen en informatievereisten waaraan voldaan moet worden vooraleer er een bankkrediet bemachtigd kan worden. Indien de financiële wereld hieraan tegemoet wil komen, zal de kritiek op de hoge winstmarges voor een groot stuk verstommen...